অসমীয়া   বাংলা   बोड़ो   डोगरी   ગુજરાતી   ಕನ್ನಡ   كأشُر   कोंकणी   संथाली   মনিপুরি   नेपाली   ଓରିୟା   ਪੰਜਾਬੀ   संस्कृत   தமிழ்  తెలుగు   ردو

মেটেকা খাৰ : ৰসায়ন, খাদ্যহুণ আৰু বাণিজ্যিক মূল্য

মেটেকা খাৰ : ৰসায়ন, খাদ্যহুণ আৰু বাণিজ্যিক মূল্য

 

‘খাৰ’ শব্দটো অসমীয়া সমাজত অতি চিনাকি শব্দ। পৰম্পৰাগত খাদ্যবোৰৰ ভিতৰত খাৰ অন্যতম। অসমীয়া মানুহে নিজকে ‘খাৰ খোৱা’ অসমীয়া বুলি চিনাকি দি গৌৰৱবোধ কৰে। বজাৰত পোৱা বেকিং ছ’ডা, বেকিং পাউডাৰ আদিতকৈ পৰম্পৰাগত ভাৱে ঘৰতে প্ৰস্তুত কৰা খাৰ অসমীয়া সমাজত অধিক জনপ্ৰিয়।

অতীজৰে পৰা অসমীয়া মানুহে কলগছৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা খাৰ বা চমুকৈ কলাখাৰ ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে। যদিও প্ৰায়ভাগ মানুহে ‘কলাখাৰ’ৰ ৰাসায়নিক উপাদানৰ বিষয়ে ভালদৰে নাজানে। তথাপি ইয়াৰ পৰা পোৱা উপকাৰিতাৰ কাৰণে ‘কলাখাৰ’ অসমীয়া ৰান্ধনি শালৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ।

কলাখাৰৰ নিচিনা আন এবিধ সহজলভ্য জনপ্ৰিয় খাৰ হ’ল ‘দখৰা খাৰ’। নামনি অসমৰ বিশেষকৈ বৰপেটা জিলাত ব্যৱহৃত হৈ অহা এই খাৰ বিধ মেটেকাৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা হয়। দখৰা শব্দটো প্ৰধানকৈ বৰপেটী অঞ্চলত ব্যৱহৃত শব্দ। ইয়াৰ লিখিত অৰ্থ হ’ল কঠিন (Solid) অৰ্থাৎ টুকুৰা। কলাখাৰ আৰু দখৰা খাৰৰ পাৰ্থক্য এই খিনিতে যে কলাখাৰ জুলীয়া ৰুপত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, আনহাতে দখৰা খাৰ টুকুৰা হিচাপে ব্যৱহৃত হয়। এইবাবে ইয়াক বহু দিনলৈ সাঁচি ৰাখিব পাৰি। খাদ্য হিচাপে ব্যৱহাৰ হোৱাৰ উপৰিও দখৰা আৰু খাৰক পেটৰ আম্লিকতা (acidity)দূৰ কৰাত, বদহজম আদিত ঔষধ হিচাপেও ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বিভিন্ন ভিতৰুৱা গাওঁ অঞ্চলত প্ৰাকৃতিক সাৰ হিচাপে, কাপোৰ আৰু কাঁহ – পিতলৰ বাচন – বৰ্তন ধোঁৱা কামত দখৰা খাৰৰ ব্যৱহাৰ হোৱা পৰিলক্ষিত হৈছে।

প্ৰস্তুত প্ৰণালী

 

অক্টোবৰ – নৱেম্বৰ মাহত পৈণত মেটেকাবোৰ খাল, বিল, পুখুৰী আদিৰ পৰা গোটাই লোৱা হয়। শিপাবোৰ আঁতৰাই মেটেকাবোৰ ভালদৰে ধুই লৈ অতি কমেও পোন্ধৰ দিনৰ বাবে ৰ;দত ভালদৰে শুকুৱাই লোৱা হয়। পাছত মাটিৰ পাত্ৰ এটাত জ্বলাই ছাই (ash) তৈয়াৰ কৰা হয়। এই ছাই খিনি চাফা পানীত তিয়াই থৈ কিছুসময়ৰ বাবে লৰাই (stirring)থাকি এৰাতি থৈ দিয়া হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াটোত ছাই খিনিত থকা পানীত দ্ৰৱণীয় উপাদান্বোৰ দ্ৰবীভূত হৈ পানীলৈ আহে। পাছত ছেকনিৰে ছেকি অদ্ৰৱীভূত পদাৰ্থ খিনি পৃথক কৰি পৰিশ্ৰুত খিনি (filtrate) লাহে লাহে গৰম কৰি পানী খিনি বাষ্প হিচাপে উৰুৱাই দিয়াৰ পাছত অৱশিষ্ট হিচাপে বগা স্ফটিকাকাৰ বগা দখৰা খাৰ পোৱা যায়।

ৰাসায়নিক বিশ্লেষণ

 

X-ray fluorescence Spectrometry আৰু Electron dispersive X-ray অধ্যয়ণৰ পৰা দখৰা খাৰত আক্সিজেন (O), ছালফাৰ (S), ছিলিকা (Si), ফচফৰাচ (P) আদি মৌল বোৰ থকাৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। বিজ্ঞানাগাৰত কৰা ৰাসায়নিক বিশ্লেষণৰ পৰা পোৱা গৈছে যে এই মৌলবোৰ বিভিন্ন ধাতৱ কাৰ্বনেট (CO32), ছালফেট (SO42), ফছফেট (PO43), ক্ল’ৰাইড (CI), অক্সাইড (O2), আদিৰ মিশ্ৰিত ৰুপত থাকে। Atomic absorption cpectroscopy আৰু flame photometryৰ সহায়ত কৰা অধ্যয়ণৰ পৰা দেখা গৈছে যে দখৰা পটাছিয়াম (K), কেলছিয়াম (Ca), ছডিয়াম (Na), মেগনেছিয়াম (Mg) থাকে। এইবোৰৰ ভিতৰত পটাছিয়ামৰ পৰিমাণ বাকীবোৰতকৈ যথেষ্ট বেছি। এইবোৰৰ উপৰিও অতি কম পৰিমাণে আইৰণ (Fe), কপাৰ (Cu), জিংক (Zn), ক’বাল্ট (Co), মেংগানিজ (Mn), নিকেল (Ni) থাকে। পৰীক্ষাৰ পৰা দেখা গৈছে যে দখৰা খাৰ যথেষ্ট বেছি ক্ষাৰকীয় (pH = ৯.৮)। এই ক্ষাৰকীয় গুণ অধিক পৰিমাণে ধাতৱ কাৰ্বনেট থকাৰ কাৰণে হয়।

খাদ্যগুণ

 

বিশ্লেষণৰ পৰা দেখা গৈছে যে দখৰা খাৰত থকা পটাছিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ (KCI) পৰিমাণ ছডিয়াম ক্ল’ৰাইডতকৈ (NaCI) বহুত বেছি। আমি সদায় ব্যৱহাৰ কৰি অহা খোৱা নিমখত (table salt) ছডিয়াম ক্ল’ৰাইড থাকে। পটাছিয়াম উচ্চ ৰক্তচাপত ভোগা ৰোগীৰ বাবে এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান। আনহাতে ছডিয়াম ক্ল’ৰাইড এনে ৰোগীৰ বাবে ক্ষতিকাৰক বুলি বিবেচিতচ পটাছিয়ামে খাদ্যৰ সোৱাদ বৃদ্ধি কৰাৰ উপৰিও ছডিয়ামৰ গ্ৰহণ মাত্ৰা কমাই ৰক্তচাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ লগতে লগতে অধিক ছডিয়াম গ্ৰহণৰ বাবে হ’ব পৰা বিসংগতিবোৰ দূৰ কৰাত সহায় কৰে। জীৱদেহৰ বাবে অত্যাৱশ্যকীয় ধাতু যেনে – লো, মেংগানিজ, কপাৰ, জিংক আদি দখৰা খাৰত আছে। এই ধাতুবোৰে মানুহৰ শৰীৰৰ বিভিন্ন জৈৱ ৰাসায়নিক ক্ৰিয়াত গুৰুত্ব পূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। এইবোৰৰ উপৰিও দখৰা খাৰৰ আন এটা স্বাস্থ্যকৰ দিশ হ’ল ইয়াত ছিলিকাৰ উপস্থিতি। ১৯৩৯ চনত ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ ন’বেল বঁটা বিজয়ী এডলফ বুটেনাণ্টে (Adolf Butenant) প্ৰমাণ কৰিছিল যে ছিলিকা অবিহনে জীৱৰ অস্তিত্ব সম্ভৱ নহয়। কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ত তেওঁ কৰা গৱেষণাৰ পৰা প্ৰমাণিত হৈছিল যে ছিলিকা জীৱ দেহৰ বাবে এটা অপৰিহাৰ্য্য (essential) মৌল আৰু জীৱদেহে ছিলিকা অবিৰত ভাৱে খাদ্যৰ পৰা গ্ৰহণ কৰে। শৰীৰৰ বিভিন্ন বিপাকীয় কাৰ্যত বিশেষকৈ কেলছিয়াম, মেগনেছিয়াম মৌলবোৰৰ শোষণত (absorption) হাড়, চুলি, ছালৰ গঠনত ছিলিকাই সহায় কৰে। বিভিন্ন দৰকাৰী উপাদানেৰে ভৰপূৰ দখৰা খাৰক মানুহৰ বাবে উপকাৰী বুলি বিবেচিত কৰিব পাৰি।

বাণিজ্যিক মূল্য

 

বিভিন্ন পৰীক্ষা – নিৰীক্ষাৰ পৰা দেখা গৈছে যে দখৰা খাৰত অধিক পৰিমাণত পটাছিয়াম ক্ল’ৰাইড আৰু পটাহচিয়াম কাৰ্বনেট আছে। আফ্ৰিকাৰ কিছুমান হ্ৰ্দ আৰু মৃত সাগৰ (Dead sea) বাহিৰে প্ৰকৃতিত বিশেষ তেনে পটাছিয়াম কাৰ্বনেটৰ উৎস (source) নাই। বিজ্ঞানাগাৰত বিভিন্ন খাপত পটাছিয়াম কাৰ্বনেটৰ প্ৰস্তুতি কষ্টকৰ আৰু খৰচী প্ৰক্ৰিয়া। গতিকে দখৰা খাৰক পটাছিয়াম কাৰ্বনেটৰ সহজলভ্য নবীকৰণ যোগ্য (renewable) উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।

উদ্ভিদৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বিভিন্ন ধাতুৰ (যেনে – লো, মেংগানিজ, কপাৰ, জিংক, মেগনেছিয়াম) আদিৰ লগতে ফছফৰাছ আৰু পটাছিয়াম থকা বাবে মেটেকাৰ খাৰক মিউৰেট অৱ পটাছ বা N-P-K সাৰৰ বিকল্প প্ৰাক্ৰিতিক সাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। অধিক পৰিমাণে পটাছিয়াম কাৰ্বন এট থকাৰ বাবে আম্লিক মাটিৰ আম্লিকতা দূৰ কৰিবলৈও ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। বাংলাদেশত বহুদিন আগৰ পৰাই সাৰ হিচাপে মেটেকা ব্যৱহাৰ হৈ আহিছে।

গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ৰসায়ন বিজ্ঞান বিভাগত মেটেকাৰ ছাইক সেউজ অনুঘটক (deterogeneous green catalyst) হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন ধৰণৰ জৈৱযৌগ সংশ্লেষণ কৰা হৈছে। গতিকে উদ্যোগ ক্ষেত্ৰত মেটেকাৰ ছাইৰ ব্যৱহাৰে সেউজ ৰসায়নৰ (green chemistry) লগতে বহনক্ষম উন্নয়নৰ (sustainale development) বাট মোকলাই দিছে।

অসমকে ধৰি উত্তৰ – পূৰ্বঞ্চলত মেটেকা যথেষ্ট পৰিমাণে পোৱা যায় আৰু ইয়াৰ বাণিজ্যিক মূল্যও কম। অতি সহজে বৃদ্ধি পোৱা বিবেচনা কৰা হয়। ই জলপৰিবহন আৰু আন জলজ জীৱৰ বাবে বিভিন্ন সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে। সেয়েহে ইয়াৰ পৰা কম খৰচতে মানুহৰ প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী, যেনে – প্ৰাকৃতিক সাৰ, খাৰ (as salt substitute) আদি প্ৰস্তুত কৰাটো আজিকালিৰ বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ। মানুহে মেটেকাৰ খাৰৰ ৰাসায়নিক উপাদানৰ বিষয়ে অৱগত নোহোৱাকৈ ইয়াক বহু দিনৰ পৰা মেটেকাৰ খাৰ ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে। খাৰ প্ৰস্তুতিৰ প্ৰথম পৰ্যায়তে উদ্বায়ী (volatile) উপাদানবোৰ আঁতৰি যোৱাৰ ফলত ৰন্ধাৰ পাছতো মেটেকাৰ খাৰৰ উপাদানবোৰৰ বিশেষ তাৰতম্য নঘটে। পটাছিয়াম ক্ল’ৰাইড আৰু ছিলিকা থকাৰ কাৰণে অষ্টিঅ’পৰ’ছিছ আৰু উচ্চ ৰক্তচাপত ভোগা ৰোগীৰ বাবে মেটেকাৰ খাৰ সুফলদায়ক।

লেখিকা : অঞ্জুমণি তালুকদাৰ।

 

 

 



© 2006–2019 C–DAC.All content appearing on the vikaspedia portal is through collaborative effort of vikaspedia and its partners.We encourage you to use and share the content in a respectful and fair manner. Please leave all source links intact and adhere to applicable copyright and intellectual property guidelines and laws.
English to Hindi Transliterate